हावाहुरी माैंसम शुरू नहँदैं आगलागी र डढेलो चपेटामा मुलुकः एक १ महिनामा १४ को मृत्यु, ७९ जना घाइते

४३ घर पूर्ण र ४९ आंशिक गरी ९२ घरमा क्षति, १४ करोडको क्षति आकलन, सरकार बल्ल कार्ययोजनाको तयारीमा

हावाहुरीको सिजन (प्रि–मनसुन) सुरु नहुँदै वनडढेलो र आगलागीका घटना बढेका छन् । तर, सरकार बल्ल डढेलो नियन्त्रणका लागि पूर्वतयारी कार्ययोजना बनाउँदै छ । सुक्खायाम र हावाहुरी चल्ने समय सुरु हुन थालेकाले डढेलो र आगलागी थप बढ्न सक्ने विज्ञको चिन्ता छ । डढेलो र आगलागी नियन्त्रणका लागि जनशक्ति र उपकरण अभाव छ ।

गृह मन्त्रालयका अनुसार १७ पुसयताको एक महिना (२० माघसम्म) मा आगलागीका ३८० र डढेलाका १०८ घटना भएका छन् । यी घटनामा १४ जनाको ज्यान जाँदा ७९ जना घाइते भएका छन् । सरकारी तथ्यांकअनुसार झापा, सोलुखुम्बु, रौतहट, बारा, धनुषा, काभ्रेपलाञ्चोक, रसुवा, चितवन, मुस्ताङ, पर्वत, अर्घाखाँची, रोल्पा र डोल्पामा आगलागीमा एक–एकजना र डढेलोमा परी जुम्लामा एकको ज्यान गएको छ । ४३ घर पूर्ण क्षति भएका छन् ।

सबैभन्दा बढी मोरङमा २२, सुनसरीमा २१, सप्तरीमा १९, झापामा १६, धनुषा र काठमाडौंमा १५–१५, सिराहामा १४, बारामा १३, सर्लाहीमा १२, रौतहट र बाँकेमा ११–११ तथा भोजपुरमा १० ठाउँमा आगलागी भएको छ । यो गत वर्षभन्दा कम संख्या हो । गत वर्ष यही अवधिमा ४२० ठाउँमा आगलागी हुँदा ११ जनाको मृत्यु, ८६ घाइते, ६६ घर पूर्ण र ११ घरमा आंशिक क्षति पुगेको थियो ।

डढेलोले कति वन क्षेत्र सखाप पा¥यो भनेर यकिन तथ्यांक छैन । तर, बर्सेनि औसतमा दुई लाख हेक्टर वन क्षेत्रमा डढेलो लाग्ने गरेको छ । जसकारण काठदाउरा, बुट्यान जल्ने मात्र होइन, वन्यजन्तुको वासस्थानसमेत खलबलिने गरेको छ । वनमा लागेको डढेलोसमेत बस्ती पस्दा जिउधनको क्षति बढिरहेको छ ।

वन डढेलोविज्ञ सुन्दरप्रसाद शर्माका अनुसार नेपालमा सबैभन्दा बढी डढेलो चैत–वैशाखमा लाग्ने गर्छ । यो महिना तापक्रम उच्च हुने र वर्षा पनि कम हुने घटना बढी हुने गर्छन् । ‘हिउँदमा पनि कम पानी परेकाले आगलागी र डढेलो लाग्न सहयोग पुगेको देखिन्छ । अब झन् सुक्खायाम र हावाहुरी चल्ने समय सुरु भइरहेको छ । चैत–वैशाखमा कस्तो होला भन्न सकिने अवस्था छैन । डढेलो नियन्त्रणका योजना सरकारले तुरुन्त बनाउनुपर्छ । डढेलो लाग्न सक्ने क्षेत्र पहिचान गरेर अग्निरेखा बनाउनतिर लाग्नुपर्छ,’ उनले भने ।

राष्ट्रिय विपत् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका प्रवक्ता डा. डिजन भट्टराईले सुक्खायामसँगै डढेलो र आगलागीका घटना बढिरहेको र जोखिम अझै बढ्ने बताए । ‘हावाहुरी चलेपछि आगलागी र डढेलो अझ बढ्छ भन्ने हुन्छ, त्यो सिजन आउँदै छ,’ उनले भने, ‘वनमा डढेलो लगाउने कार्य रोक्न सचेतनामूलक कार्यक्रम चलाउन भनेर सरोकारवाला निकायलाई भनेका छौँ ।’

जल तथा मौसम विज्ञान विभागकी वरिष्ठ मौसमविद् विभूति पोखरेलले मौसम सुक्खा हुँदा डढेलोको जोखिम बढेको र अहिले मध्यपहाडी क्षेत्रमा डढेलो देखिएको बताइन् । ‘विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिका कारण कुनै पनि समय र याममा डढेलाको जोखिम हुन्छ । नेपालमा हिउँदमा कम पानी परेको र तापक्रम सरदरभन्दा बढी रहेकाले सुक्खा छ । वनजंगलमा रहेका पातपतिंगरमा डढेलो लाग्दा सुक्खा हावाले चाँडै फैलने हुन्छ । अहिले मध्यपहाडी क्षेत्रमा डढेलो देखिएको छ,’ उनले भनिन् ।

सामान्यतः नेपालमा दुई वा तीन वर्षको अन्तरालमा डढेलो बढ्ने गरेको छ । तर, पोहोर (२०२४) तीन वर्षयताकै धेरै पाँच हजार २०५ डढेलाका घटना रेकर्ड भएकामा यस वर्ष प्रि–मनसुन सुरु नहुँदै डढेलो बढेको छ । सन् २०२३ मा तीन हजार १९४ ठाउँमा डढेलो लागेको थियो ।